Ο Νικόλαος Γύζης γεννήθηκε στο Σκλαβοχώρι Τήνου το 1842 και απεβίωσε στο Μόναχο το 1901.
Θεωρούμενος εξαιρετικό ταλέντο έγινε δεκτός στο Σχολείον των Τεχνών από την ηλικία των οκτώ, παρακολουθώντας ως τακτικός φοιτητής από το 1854 ως το 1864 με δασκάλους τους Φίλ. Μαργαρίτη, Αγαθ. Τριανταφύλλου, R. Ceccoli, L. Thiersch, Π. Παυλίδη-Μινώτο και Β. Καρούμπα-Σκόπα. Από το 1865 με υποτροφία από το Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου συνέχισε τις σπουδές του στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου κοντά στους H. Anschutz, A. von Wagner και K. von Piloty και μυήθηκε στην καλλιτεχνική ζωή από το Λύτρα, που ήταν εγκατεστημένος εκεί ήδη από το 1860, ενώ συνδέθηκε φιλικά με τους ζωγράφους F. von Defregger, E. Kurzbauer και F. von Lenbach.
Το 1880 έγινε επίτιμο μέλος της Ακαδημίας των Ωραίων Τεχνών, το 1882 αναπληρωτής καθηγητής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου και το 1888 τακτικός καθηγητής.
Το έργο του πολύπλευρο. Δημιούργησε έργα εμβληματικά, υπερβαίνοντας στα ηθογραφικά έργα και τις προσωπογραφίες τις συμβάσεις, την εξωτερική πιστότητα και αφηγηματικότητα, για να δημιουργήσει, ιδιαίτερα στις μνημειακές αλληγορικές, ιδεαλιστικές και θρησκευτικές συνθέσεις του, έργα αφαιρετικά, ενοραματικά, βαθύτατα υποκειμενικά, προαναγγέλοντας τις κατακτήσεις πρωτοποριακού κινήματος Jugendstil και επηρεάζοντας καθοριστικά την πορεία της ελληνικής τέχνης. Στις μεγαλόπνοες πνευματικές συνθέσεις του εκφράζονται υψηλές ιδέες με σύμβολα, μουσικότητα και αρμονία τελετουργικό και υμνητικό τρόπο. Το Κρυφό Σχολειό, Ο Νέος Αιών, Η Δόξα των Ψαρών, Εαρινή Συμφωνία, Η Τέχνη και τα Πνεύματά της, Η Αποθέωση της Βαυαρίας, Ιδού ο Νυμφίος έρχεται, αποτελούν ορισμένα από τα καταλυτικά του έργα.
Φιλοτέχνησε γλυπτά, αφίσες και εικονογράφησε βιβλία.
Συμμετείχε και βραβεύτηκε σε πολλές ελληνικές και ευρωπαϊκές εκθέσεις, συστηματικά στις ετήσιες και τις διεθνείς του Glaspalast από το 1874, στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού 1878-τρίτο βραβείο, στη Διεθνή Έκθεση Μονάχου 1892-χρυσά μετάλλια κ.α.
Υπήρξε μέλος της κριτικής επιτροπής στη Διεθνή Έκθεση του Μονάχου 1879 και στη Διεθνή Έκθεση του Σικάγου 1893.
Μεταθανάτια το 1901 τιμήθηκε ιδιαίτερα από το γερμανικό κράτος, έργα του παρουσιάστηκαν στην 8η Διεθνή Καλλιτεχνική Έκθεση του Glaspalast και σε αναδρομικές Ιλίου Μέλαθρον το 1928 και στην Εθνική Πινακοθήκη το 2001.